Cykl artykułów: PSYCHOEDUKACJA Z ASPI-RACJAMI DLA RODZICA o trudnościach psychicznych dzieci i młodzieży
Według Ch.G. Fairburna, jednego z twórców terapii zajmującej się zaburzeniami odżywiania, punktem wspólnym wszystkich zaburzeń z kategorii odżywiania jest nadmiarowe skupianie uwagi na figurze, masie i kształtach ciała. Do głównych zaburzeń odżywiania zaliczamy:
- Anoreksję (jadłowstręt psychiczny)
- Bulimię (żarłoczność psychiczną)
- Kompulsywne objadanie się
Anoreksja charakteryzuje się obsesyjnym myśleniem o ilości spożywanego pokarmu i dążeniem do eliminowania kalorii celem osiągnięcia jak najszczuplejszego ciała. Jest chorobą niezwykle przebiegłą, zazwyczaj dotykającą inteligentne i ambitne osoby (najczęściej dziewczynki). Ma charakter egosyntoniczny, tzn. objawy choroby są w znacznym stopniu zgodne z przekonaniami, wartościami i tożsamością pacjenta. W praktyce oznacza to, że osoba nie postrzega swojego zachowania jako problemu, lecz jako postępowanie pożądane, zgodne z jej celami, takimi jak szczupła sylwetka czy bycie perfekcyjną. Niestety zazwyczaj przekłada się to na niską motywację do terapii, ponieważ pacjent z zaburzeniami odżywiania nie chce utracić korzyści, jakie daje mu choroba (np. silna wola do trzymania restrykcji jedzeniowych, a co za tym idzie komplementy społeczne dotyczące szczupłego wyglądu).
Co powinno zaniepokoić rodzica:
- restrykcje żywieniowe (eliminowanie z diety dużej ilości produktów, spożywanie małej ilości jedzenia, podział produktów na dozwolone i zakazane)
- ignorowanie sygnałów głodu
- utrata wagi (dążenie do „idealnej wagi”, wpadanie w pułapkę ciągłego obniżania preferowanej wagi)
- u dziewczynek (które według badań częściej chorują niż chłopcy) obserwuje się zanik miesiączki, nasilone wypadanie włosów
- nadawanie nadmiarowego znaczenia swojej wadze i figurze
- nieadekwatne postrzeganie swojego ciała (jako grube, nieatrakcyjne)
Warto także podkreślić, że nadmierny perfekcjonizm często charakteryzuje osoby z anoreksją. Narzucone wysokie standardy powodują frustrację, ponieważ nie da się ich osiągnąć, co w konsekwencji prowadzi do poczucia winy i myślenia o sobie w kategorii nieudacznika. W kontekście diety nadmierny perfekcjonizm można zaobserwować w ustalaniu jadłospisu i sztywnym trzymaniu się reguł żywieniowych. Każde odstępstwo od zasady będzie rozpatrywane w kategorii „porażki”, a także pojawią się zniekształcenia poznawcze takie jak nadmierne uogólnianie, np. „jeśli zjem coś kalorycznego to od razu przytyję”. Anoreksja jest chorobą wymagającą opieki wielospecjalistycznej – psychiatry, psychoterapeuty (terapia indywidualna + terapia rodzinna), niekiedy także psychodietetyka.
Natomiast bulimia, nazywana także „wilczym głodem”, charakteryzuje się spożywaniem dużej ilości jedzenia w krótkim czasie, bez poczucia sytości. W konsekwencji pojawia się poczucie winy i lęk, które powodują zachowania kompensacyjne ukierunkowane na pozbycie się jedzenia – prowokowanie wymiotów. W przeciwieństwie do anoreksji osoba chora chciałaby przestać się objadać i wymiotować, jednak ma trudność, aby to zrobić, ponieważ wpada w „błędne koło”. Objadanie się ma charakter regulacyjny, służy obniżeniu napięcia psychicznego.
Co powinno zaniepokoić rodzica:
- prowokowanie wymiotów
- zwiększona aktywność fizyczyna
- stosowanie środków przeczyszających i/lub moczopędnych
Co powinno zaniepokoić rodzica:
nadmiernie szybkie tempo jedzenia
spożywanie takiej ilości jedzenia aż do pojawienia się nudności czy poczucia dyskomfortu
Odczuwanie emocji i stanów takich jak smutek, wstyd, poczucie winy, wstręt zwiększają ochotę na nadmiarowe jedzenie i powodują ataki jedzenia.
Jeśli u dziecka/nastolatka rozpozna się powyższe niepokojące sygnały warto:
- Skorzystać z profejsonalnego wsparcia (psychoterapueta, psychiatra)
- Monitorować wagę dziecka oraz wyniki badań (konsultacja pediatryczna); ustalić program „rehabilitacji wagi” w oparciu o wskaźnik BMI
- Zapewnić o wsparciu i akceptacji – komunikaty rodzica do dziecka tj.
- „Widzę, że ostatnio dużo czasu zajmuje ci skrupulatne przygotowanie jedzenia. Nie chcesz jeść z rodziną, spędzać czas w łazience i szukasz lekkich jadłospisów. Martwię się, czy mogę Ci jakoś pomóc?”
- „Może Ci się wydawać, że chce Ci zrobić na złość, ale ja chciałabym po prostu zadbać o twoje zdrowie”
Terapia zaburzeń odżywiania dziecka/nastolatka, aby przyniosła pożądany efekt najczęściej wymaga objęcia wsparciem całą rodzinę. Istotne jest określenie funkcji jaką ta choroba odgrywa w systemie rodzinnym oraz praca na przekonaniach pacjenta, a także zniekształceniach poznawczych w kontekście przeceniania roli figury, wagi i kontroli. Należy rozbudowywać u pacjenta poczucie własnej wartości oparte na innych filarach niż obszar jedzenia.